300 tù chính trị
Đêm về, trong lán ở rộng chừng 100m2, họ tiến hành đan phên thuyền rồi trải xuống làm giát giường để che mắt địch; đào hầm dưới sàn giường ngủ để cất giấu thuyền. Ông Đặng Đức Hòa, người Vũ Thư, Thái Bình là người phụ trách báo Phá Ngục. Phiên tòa xét xử 117 đội viên vượt ngục đã thất bại thảm hại.
Hai thuyền do quá tải bị vỡ, 1 thuyền bị mất tích, một số chiến sĩ bơi được vào bờ, còn lại vĩnh viễn nằm lại biển sâu.
Nhớ lại những ngày tháng bị giam trong nhà pha Côn Đảo chịu mọi đòn roi tra tấn dã man, sóng nước gầm rú, cụ Phan Du kể: "Tính đến năm 1952, thực dân Pháp đã nhốt tại Côn Đảo 2. Đó là khi thực dân Pháp xây dựng con đường phía Tây Côn Đảo, tên chúa đảo Jary lập ra 2 kíp "phu đường", mỗi kíp biên chế 100 người. Cụ Phan Du tâm đầu ý hợp: "Công việc chuẩn bị cứ thầm lặng diễn ra trong 1 năm trời, địch không hề phát hiện ra.
Có những bài lên án tội ác của kẻ thù, có bài thông báo tình hình cuộc kháng chiến đang diễn ra ở lục địa, có bài vạch trần mưu mô, mánh lới của bọn cai ngục và chúa đảo. Đảo ủy xác định: Khi có cơ hội sẽ mở đường vượt ngục, tìm cách trở về lục địa với cách mệnh. Đời làm báo của tôi chưa lúc nào thấy vinh quang như vậy".
Báo Phá Ngục không biểu thị bằng giấy, báo không được in, không có sự truyền tay nhau mà là một "ấn phẩm" đặc biệt.
Thoáng buồn nhưng không bi quan, cụ Du nói: "Thất bại để mở ra thành công"! Rồi cụ cười, tôi nghe âm hưởng thật sảng khoái: Nụ cười của người chiến thắng! Minh Khánh. Trong cơn hiểm nguy, 4 chiến sĩ quyết tử đã nhảy xuống biển để thuyền không chìm.
Cuộc sống nơi đây như dưới "địa ngục", tội phạm bị giam trong những xà lim bất minh, ẩm mốc, hai người bị xích chung 1 cùm. Không có phấn nên anh em đã dùng san hô nung lấy từ lúc làm đường để viết. Trong chốc lát, 5 chiếc thuyền được mang ra từ hầm bí hiểm và giương buồm nhằm hướng đất liền với đầy đủ nước ngọt, lương khô.
Khi chuẩn bị vượt ngục, anh em đã dùng đút lót bọn lính, chúa đảo để đổi lấy vải làm buồm. Lúc đi làm, anh em bí ẩn viết bài rồi gửi Ban biên tập.
Nếu đúng như dự tính, chỉ mất một đêm là về được vùng Cách mạng ở Bạc Liêu, Cà Mau. Sau bao năm nhắc lại những năm tháng ở tù Côn Đảo, cụ Phan Du vẫn nhớ như in.
Những anh em tù đọc báo từ lúc nửa đêm đến lúc đi làm thì xóa sạch dấu tích để địch không thể phát hiện. Lồng vào đó là những bài viết vận động anh em tham dự cuộc vượt ngục. Và để mọi tội phạm chính trị giao thông được với nhau để thống nhất những hành động, Đảo ủy xác định là phải làm tốt công tác tuyên truyền, vận động anh em tội nhân sống có niềm tin và chuẩn bị cho cuộc vượt ngục.
Bên cạnh đó, chúng buộc phải cải thiện chế độ với tội nhân. Cụ Du cho biết thêm: "Trước khi bị địch bắt, ông Hòa là phóng viên báo Sự Thật. Ông Hòa còn được anh em tù quý mến bởi do cổ chân gầy nhỏ nên hàng tối, ông có thể tự cởi được cùm đi lấy nước, băng bó vết thương cho những anh em bị địch tra tấn".
Bí m ật chu ẩn b ị cho cu ộc v ượt ng ục l ịch s ử Cho đến hiện thời, cụ Phan Du vẫn nhớ như in từng bước chuẩn bị cho cuộc "đại vượt ngục". 2 thuyền do đan bằng mây, lại để trong hầm lâu ngày nên bị rò rỉ, nước tràn vào trong khoang. Lợi dụng sơ hở của địch mỗi khi anh em đi lao động về không nhận mặt mà chỉ đếm, Ban biên tập cử người trà trộn vào từng phòng tả báo.
Cứ thế, Phá Ngục có mặt ở khắp các phòng giam. Ngày ấy, vào tháng 5/1952, thời cơ đã đến. Khi có bài viết của các đồng chí gửi đến, tối về, Ban biên tập mô tả báo ngay trên nền khám đường. Có những bài gây xúc động mạnh như "Khóc chị Võ Thi Sáu", "Vững chí", "Gương tự nguyện", "Nhớ súng", "Kể vè lao một". Tất nhiên, làm báo trong lao tù cũng tuyệt đối bí ẩn.
Ngoài làm công việc công khai của tù nhân thì mọi việc chuẩn bị cho cuộc vượt ngục diễn ra lặng thầm ngay trước mũi địch.
11h trưa ngày 12/12/1952, tại Bến Đầm, đang làm việc, bỗng đồng chí Phan Du bất thần phất chiếc khăn trắng và hô to: "Xung phong!". Địch bộc trực tra tấn, đánh đập nhằm tiêu diệt ý chí cách mệnh và làm cho tù đọng chính trị chết dần chết mòn.
Tuy không thành công nhưng cuộc vượt ngục đã gây tiếng vang lớn. Báo Lemonde xuất bản tại Pari ngày 20/12/1952 đã viết: "Đây mới chỉ là tia chớp báo hiệu trước một trận địa chấn trong hệ thống thực dân địa của Pháp ở Đông Dương. Trong nhà cụ hiện vẫn còn lưu lại nhiều sách báo nói về cuộc vượt ngục chấn động thế giới ấy.
Nên chi, ban chỉ huy quyết định không tiến về chiếm đảo mà chỉ tổ chức vượt ngục cho 200 anh em đang lao động bên ngoài. Báo Phá Ng ục gi ữ v ững tinh th ần ng ười Cách m ạng Cụ Phan Du (tức Kiểm) hiện đang sống ở Đại Kim, Hoàng Mai, Hà Nội.
Trước khi bị bắt ra Côn Đảo, cụ Phan Du là biệt động thành Hải Phòng, trong kế hoạch táo bạo cho cuộc vượt ngục lớn nhất này, Phan Du làm "Tổng chỉ huy".
"Quy trình" sản xuất báo như sau: Từ thứ 2 đến thứ 5 đi "phát hành" và thu thập tư liệu, thứ 6 viết bài, thứ bảy duyệt, chủ nhật ra số mới. 81 đồng chí hy sinh vĩnh viễn nằm lại dưới biển khơi bao la, 117 người bị bắt lại và nối bị đưa về giam cấm tại khám Chí Hòa chờ ngày xét xử". Tuy không thành công nhưng những người tù Côn Đảo đã góp phần chia lửa với các đồng chí ở các chiến trường".
Bản thân chúng tôi cũng đã từng có nhiều cuộc vượt ngục". Với lý lẽ sắc bén của luật sư Nguyễn Hữu Thọ, tòa án binh Pháp phải tuyên 117 tội phạm trắng án! Sau cuộc vượt ngục, mặc dầu đang căng sức ra chống đỡ tại các mặt trận nhưng thực dân Pháp phải cử 2 trung đoàn thủy quân lục chiến thẳng thớm canh giữ đảo. Kế hoạch vượt ngục được các đồng chí mình bảo mật". Ông Tô Lương, nguyên biệt động thành Hải Phòng, vốn xuất thân từ con nhà võ được giao đoàn luyện cho anh em đánh các miếng bất thần, hiểm, có thể hạ gục địch nhanh, một người đánh ngã địch rồi đè lên, người khác dùng dây thừng trói lại.
Tức khắc, các đội viên ập tới bắt sống 28 lính Âu Phi. Trong lúc làm đường, anh em tranh thủ kiếm tre, gỗ. Nước Pháp chấn động trước tin này. Hôm sau, thực dân Pháp dùng trực thăng, tàu chiến truy đuổi và bắt lại ắt những người còn sống sót, trong đó có cụ Phan Du.
Hàng nghìn bộ xống áo từ các nhà tù gom lại khâu thành các tấm lớn dài 11m, rộng 2m để bọc thuyền, sau đó sơn thuyền chống nước rò rỉ bằng nhựa đường lấy được trong lúc làm đường.
Thời kỳ bị giam ở Hỏa Lò, ông đã từng tổ chức tờ báo Lửa Thiêng. Dù rằng đã ở tuổi hơn 90, nhưng khi nhắc lại những năm tháng cách mệnh gian khổ và cả những năm tháng tranh đấu tại Côn Đảo trông cụ chừng như khỏe lại.
Nước mắt ngấn lệ, cụ Phan Du nói: "Cuộc vượt khám đường bại. Nhớ về thời làm báo Phá Ngục, ông Hòa tâm tư "Báo chí đi vào lòng người thì tự nó có nhựa sống mãnh liệt. Nhưng tại mũi Cá Mập, ta để một tên chạy thoát nên không thể thực hành việc cướp trại giam đánh tháo toàn bộ tù đọng. Không khuất phục, với sự lãnh đạo của Đảo ủy, tinh thần cách mệnh vẫn đầy sức sống. Trước khi bị đưa ra đảo, Đảng bộ Hải Phòng đã tìm cách giao cho đoàn tù chính trị Hải Phòng 1 chỉ vàng.
Nhưng thật không may, chiều hôm đó gió chướng bỗng yếu dần rồi tắt hẳn nên các thuyền chỉ trôi dạt luẩn quẩn ngoài đảo.
Họa sĩ thể hiện là ông Phạm Văn Tiêu vốn là thợ cắt tóc rất khéo tay, kẻ vẽ giỏi, thường cắt tóc cho anh em tù bằng mảnh chai thủy tinh.
Trong gông cùm, mặc sự giam hãm của kẻ địch, báo Phá Ngục đã ra đời. Mỗi hầm rộng 2,5m, dài 10m, sâu 1,5m. , Được phân thành các ô, mục riêng biệt. Tờ báo được anh em rất mê, học thuộc rồi truyền khẩu cho nhau, nhiều bài được chuyển thể thành kịch.
Ông Đặng Đức Hòa (người đảm nhận báo Phá Ngục) Trong cuộc gặp mặt truyền thống những người tù Côn Đảo xưa, ông Hòa đã kể lại: Báo Phá Ngục có tin cậy, xã thuyết, tiểu phẩm, truyện, kịch, thơ ca, hò vè.
